Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı okullarda öğretmenlerin haftalık ders programları ve nöbet planlamaları, sahadaki idari uygulamalarla yasal mevzuatın en sık karşı karşıya geldiği konuların başında yer alıyor.
Özellikle haftalık ders saati az olan veya belirli günlerde boşluğu bulunan öğretmenlere nöbet görevi verilmesi ve akabinde bu öğretmenlerin gelmeyen meslektaşlarının yerine boş sınıflara yönlendirilmesi, hem görev tanımları hem de mali haklar açısından ciddi tartışmalar doğuruyor.
Mevzuat hükümleri ve idare hukuku ilkeleri çerçevesinde bakıldığında; bir öğretmene okulda fiilen dersinin bulunduğu ve ders yükünün en az olduğu gün nöbet verilmesi(dayanağı belirtilmese de) kabul edilirken, bu nöbetin "boş dersleri dolduracak yedek öğretmen" mantığıyla planlanması ve nöbetçi öğretmenin fiilen derse sokulması hukuki dayanaktan yoksundur.
Hem Anayasa’nın angarya yasağı hem de nöbetin asıl amacı olan okul genel güvenliğinin zedelenmesi riski, idarelerin bu yöndeki taleplerini açık bir yetki ve maksat sapması haline getirmektedir.
Ders Saati Az Olan Öğretmene Nöbet Görevi Verilmesi Yasal Mı?
Görünüşte öğretmene az dersinin olduğu gün nöbet yazılması şeklen yasal sınırlar içinde gibi dursa da, idarenin bu işlemi yaparken güttüğü asıl amaç, işlemi sakat ve hukuka aykırı hale getirir.
Az Ders Olan Güne "Sınıf Doldurtmak" İçin Nöbet Yazmak Hukuki Mi?
Okul yönetimlerinin, bazı öğretmenlerin dersinin az olduğu günleri hedef alarak, "nasılsa dersi az, gelmeyenlerin yerine sınıflara girsin" düşüncesiyle nöbet planlaması yapması idare hukuku açısından kesinlikle hukuki değildir. Bu durum hukukta "yetki ve maksat (amaç) sapması" olarak adlandırılır.
İdari işlemlerin temel amacı kamu yararı ve hizmetin gerekliliğidir. Nöbet görevinin amacı okul güvenliğini ve disiplini sağlamaktır; idare bu görevi "ücretsiz yedek öğretmenlik" yaptırmak amacıyla bir araç olarak kullanamaz.
Ayrıca, bir öğretmenin boş derse girip eğitim vermesi "ders görevi" kapsamına girer. Nöbetçi öğretmene bu ek derslerin ücreti ödenmeden sınıfa sokulması, Anayasa'nın 18. maddesinde yer alan angarya (ücretsiz çalıştırma) yasağını da doğrudan ihlal eder.
Boş geçen derslerin güvenliğini ve koordinasyonunu sağlamak doğrudan okul yönetiminin (nöbetçi idarecinin) sorumluluğundadır. Nöbetçi öğretmen sadece koridordaki genel nöbet görevi esnasında boş olan sınıfın kapısını açık tutarak, öğrencilerin dışarı çıkıp düzeni bozmasını dışarıdan denetleyebilir; içeri girip dersi sahiplenme zorunluluğu yoktur.
Hukuki dayanaklar ve idari yargı ilkeleri açısından durum şu şekildedir:
1. Maksat (Amaç) Yönünden Hukuka Aykırılık
İdare hukukunun temel kurallarından birine göre, idareye tanınan takdir yetkisi yalnızca "kamu yararı" ve "hizmetin gerekleri" doğrultusunda kullanılabilir.
Nöbet görevinin yasal amacı: Okulun genel asayişini, teneffüslerde öğrenci güvenliğini ve disiplinini sağlamaktır. Eğer okul müdürlüğü, nöbet görevini bir öğretmeni "boş dersleri dolduracak yedek/ikame öğretmen" gibi kullanmak amacıyla planlıyorsa, yetkisini mevzuatın belirlediği amacın dışında kullanmış olur. İdare mahkemeleri, idarenin kanunun arkasından dolanarak (dolaylı yoldan) mevzuatta olmayan bir görevi dayatmasını "amaç unsuru yönünden yetki aşımı" sayar.
2. İki Ayrı Görevin Birbirine Feda Edilmesi (Hizmet Kusuru)
Nöbetçi öğretmen sınıfa sokulduğunda fiilen iki ayrı kamu görevi çakışır:
Nöbet Görevi: Koridorda, bahçede, katlarda öğrencileri gözetlemek. Ders Görevi: Sınıfta 40 dakika kapalı kapı ardında ders anlatmak veya sınıf düzenini sağlamak.İdare, öğretmeni az dersi var diye boş sınıfa soktuğu an, öğretmenin asıl görevi olan kat/koridor nöbetini fiilen engellemiş olur. Nöbetçi öğretmen sınıftayken koridorda veya bahçede bir kaza, kavga veya güvenlik zafiyeti yaşandığında; idare mahkemelerinde açılacak tazminat davalarında bu durum "idarenin ağır hizmet kusuru" olarak değerlendirilir.
3. Angarya Yasağı ve Hukuki Hile
Bir öğretmenin boş derse girmesi mevzuatta "ders görevi"dir ve karşılığı ek ders ücretidir. İdarenin:
"Senin zaten bugün 1-2 saat dersin var, kalan saatlerinde nöbetçisin, o yüzden gelmeyenin dersine gireceksin" yaklaşımı, öğretmene ek ders ücreti ödememek için nöbet görevini kalkan olarak kullanmaktır. Bu durum Anayasa'nın 18. maddesinde düzenlenen "angarya (ücretsiz çalıştırma) yasağı"na ve MEB Ders ve Ek Ders Saatlerine İlişkin Karar'a açıkça aykırıdır.
Nöbetçi Öğretmenden Boş Dersleri Doldurması İstenebilir Mi?
Okul yönetimlerinin, gelmeyen bir öğretmen olduğunda ilk olarak nöbetçi öğretmeni o sınıfa göndermesi sahada çok sık rastlanan bir durumdur. Ancak bu uygulamanın yasal ve mevzuata dayalı hiçbir geçerliliği yoktur.
Mevzuatımızda nöbetçi öğretmenin boş dersleri doldurması, gelmeyen öğretmenin yerine sınıfa girip ders işlemesi veya sınıfta beklemesi yönünde bir görev tanımı bulunmamaktadır. Nöbetçi öğretmenin sorumlulukları MEB Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği’nin 44. maddesinde net bir şekilde sınırlandırılmıştır:
Okulun genel düzenini, disiplinini ve temizliğini takip etmek. Teneffüs ve dinlenme aralarında öğrencilerin güvenliğini sağlamak. Sorumlu olduğu kat, koridor, bahçe gibi ortak alanlarda gözetim yapmak.Nöbetçi öğretmenin asli görev yeri okulun ortak kullanım alanlarıdır, sınıfların içi değildir. Öğretmen bir sınıfa girip kapıyı kapattığında, sorumlu olduğu katı veya koridoru denetimsiz bırakmış olur. Bu esnada dışarıda bir kaza ya da güvenlik sorunu yaşanması durumunda, görev yerini terk ettiği gerekçesiyle nöbetçi öğretmen hukuki ve idari olarak zor durumda kalabilir.
Öğretmenin Hukuki Hakları ve Yapabilecekleri
Yazılı Emir İsteme Hakkı: 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 11. maddesi uyarınca; konusu mevzuata aykırı olan sözlü talimatlara karşı öğretmen, "Nöbet görev tanımımda boş sınıflara girme yükümlülüğü bulunmadığından, bu görevin tarafıma yazılı olarak tebliğ edilmesini arz ederim" diyerek yazılı emir talep edebilir. İdareler yasal sorumluluk doğuracağı için çoğu zaman bu emri yazılı veremez. Sendikal Kararlara Dayanma: Yetkili ve örgütlü sendikaların tamamının "Nöbetçi öğretmenin boş derslere sokulmaması / girilmemesi" yönünde alınmış resmi yönetim kurulu kararları vardır. Sendika kararı gerekçe gösterilerek boş sınıfa girilmemesi disiplin cezasına konu edilemez; ceza verilse dahi idare mahkemelerince iptal edilir. Görevi Dışarıdan İfa Etme: Nöbetçi öğretmen görevli olduğu katta kalır, boş sınıfın kapısını açık tutarak içerideki asayişi koridordan gözetler; içeri girip fiilen dersi sahiplenmek veya sınıfta oturmak zorunda değildir.
Konuyla İlgili Sık Sorulan Sorular
1. Haftada sadece 6 saat dersi olan bir öğretmene nöbet görevi verilebilir mi?
Evet, verilebilir. Nöbet görevi verilebilmesi için öğretmenin okulda aktif dersinin olduğu bir gün olması yeterlidir; haftalık toplam ders saatinin az olması nöbet görevine engel teşkil etmez.
2. Boş derse girmeyi reddeden nöbetçi öğretmene disiplin cezası verilebilir mi?
Mevzuatta nöbetçi öğretmenin "boş dersi doldurma" gibi bir görevi olmadığı için, bu talebi reddeden öğretmene ceza verilmesi hukuka aykırıdır. Eğitim sendikalarının bu konuda "boş derse girmeme" yönünde eylem kararları bulunmaktadır ve bu kararlar doğrultusunda hareket eden öğretmenler yargı tarafından korunmaktadır.
3. Gelmeyen öğretmenin yerine derse giren nöbetçiye ek ders ücreti ödenir mi?
Normal şartlarda nöbetçi öğretmene sadece nöbet görevi için haftalık 3 saat ek ders ücreti ödenir. Başka bir öğretmenin yerine derse girildiğinde, bu dersler için ayrıca bir ek ders ücreti ödenmiyorsa bu durum angarya sayılır. Ancak usulüne uygun bir "ders tamamlama" veya "vekalet" görevi yazılır ve ücreti ödenirse derse girilmesi istenebilir.